Özünde psikolojik şiddet davranışı olan mobbing son yıllarda hızla artan ve davalarda adını daha fazla duyduğumuz bir konu olarak görülmektedir. Batı ülkelerde nispeten daha uzun zamandır tartışılsa da ülkemizde on yıllık geçmişi olduğunu söyleyebiliriz.

Mobbing Kavramı

İngilizce ‘kanun dışı şiddet uygulayan düzensiz kalabalık’ veya ‘çete’ anlamına gelen ‘mob’ sözcüğü, Latince ‘kararsız kalabalık’ anlamına gelen ‘mobile vulgus’ sözcüklerinden türemiştir. Kökü ‘mob’ olan ‘mobbing’ kavramı ise; psikolojik şiddet, kuşatma, taciz, rahatsız etme veya sıkıntı verme anlamına gelmektedir.
Bazı araştırmacılar ‘mobbing’ kavramı yerine ‘bullying’ kavramını kullanmaktadır. Ancak mobbing ile bullying kavramları arasında kullanım alanları ve saldırı şekli bakımından farklılıklar mevcuttur. Bullying terimi “zorbalık” kavramına karşılık gelir ve daha çok bireysel ve fiziksel zarar veren eylemler için kullanılmaktadır.

Mobbing kavramı, ilk olarak 1960’lı yıllarda Kondrad Lorenz tarafından hayvanların kendi aralarında veya sürü dışı bir yabancıya karşı uyguladıkları taciz davranışını tanımlamak için kullanılmıştır. 1980’li yıllarda ise Dr. Heinz Leymann, mobbing terimini iş hayatındaki baskı, şiddet ve yıldırma hareketlerini tanımlamak için kullanmıştır. Leymann’a göre Mobbing, “Duygusal bir saldırıdır. Bir veya birkaç kişi tarafından diğer bir kişiye yönelik olarak düşmanca ve ahlak dışı yöntemlerle sistematik bir biçimde uygulanan psikolojik bir terördür” şeklinde tanımlamıştır.
Günümüzde Türkiye’de mobbing kavramını tanımlamak için “psikolojik taciz”, “duygusal taciz”, “işyerinde zorbalık”, “işyerinde taciz”, “işyerinde yıldırma” terimlerinin sıklıkla kullanıldığını gözlemlemekteyiz.

Mobbing Davranışının Temel Özellikleri

Kaynağı olan bir olaya değil, bir kişiye odaklanmış olması
Kasten uygulanıyor olması
En az 6 aydır devam ediyor olması
Çalışanı yıldırıp uzaklaştırmayı niyet ediyor olması gerekir.

Dr. Heinz Leymann mobbing davranışlarını özelliğine göre 5 grupta toplamıştır. Bu gruplar işyerinde psikolojik tacize uygulanacak olursa; (Mobbing uygulayıcısı = Tacizci, Mobbinge maruz kalan= kurban)

İletişime Yönelik Saldırılar: Bu grupta, tacizci kurbanın kendini ifade etme olanaklarını kısıtlar, sözünü sürekli keser, kurbana bağırır ve yüksek sesle azarlar, yaptığı işi sürekli eleştirir vb.
Sosyal İlişkilere Saldırılar : Çevredeki insanların kurbanla konuşması engellenir, kurbanın başkalarına ulaşması engellenir ve sanki yokmuş gibi davranılır vb.
İtibara Saldırılar: Kurbanın arkasından kötü konuşulur, asılsız söylentiler çıkarılır ve kurban gülünç durum düşürülür, cinsel imalar yapılır vb.
Yaşam Kalitesi ve Mesleki Durumuna Saldırılar: Kurbana hiçbir özel görev verilmez, verilen işler geri alınır, anlamsız işler verilir ve işi sürekli değiştirilir, mali yük getirecek genel zararlara sebep olunur vb.
Kişinin Sağlığına Doğrudan Saldırılar: Çalışan fiziksel olarak ağır işler yapmaya zorlanır, fiziksel şiddet tehditleri yapılır, (fiziksel zarar, doğrudan cinsel taciz vb.)

Tüm bu davranışları değerlendirdiğimizde sistematik ve uzun süreli olduğu dikkati çekmektedir. Mobbingten söz edebilmemiz için tek bir eylem ya da davranıştan söz etmek yeterli değildir.

Mobbingcilerin (Tacizcilerin) Kişilik Özellikleri

Her “tacizci” nin farklı özellikleri olmakla birlikte, yapılan araştırmalar özetle şu kişilik özelliklerini ortaya çıkarmıştır:
İkiyüzlü, farklılıklara karşı hoşgörüsüz, kıskanç, aşırı denetleyici, korkak ve sinirli bir yapıya sahiptirler.
Ayrıcalıklı ve vazgeçilmez olduğuna inanır. Aşırı katı, kuralcıdır ve espri anlayışı yoktur.
Kendi itibarını yükseltmek ve ihtirasları uğruna kötü niyetli, hileli eylemlere başvuran, yalancı ve düzenbazdır.
Yetişkinler arası bir tartışmayı sürdüremeyen, olgunlaşmamış kişilerdir.
Esnek davranmazlar, bencil ve duyarsızdırlar.
Daima güçlü olma isteği içinde; korku ve güvensizliklerini bir başkasına iftira atarak yenmeye çalışırlar.
Zorba, sadist kişiliğe sahiptir. Sadist ruhlu zorbalar, yaptıkları eziyetten haz duyarlar. Özel ve toplumsal çevrelerinde dışlandıkları için, kurumsal kimliklerini kullanarak, astlarına ve bazen eşit statüdeki insanlara karşı saygısız, kaba ve saldırgan davranırlar.

Kurbanların Kişilik Özellikleri

Genel olarak psikolojik tacizcilere maruz kalan kurbanların kişilik özelliklerine bakıldığında;
Çekingen, kaçıngan kişilerdir
Hakkını aramakta zorlanırlar
Kendini ifade etme düzeyleri düşüktür.
Hayır kelimesini pek kullanamazlar.
Bir grup kurban ise daha çok hırslı, talepkar, ilgi ve sevgi isteği yüksek olan kişilerdir.

Mobbing nasıl Gelişir?

Mobbingin özel ya da kamu her türlü işyerinde olması mümkün olup, herhangi bir çalışan da mobbing mağduru olabilir. Mobbing işyerinin seçtiği hiyerarşik yapı ve örgüt kültürüne göre yatay veya dikey olabilir. Hiyerarşi fazla ise mobbing dikey, daha az ise yatay olur. Çalışma ortamlarında üst kademelerden alt kademelere veya alt kademelerden üst kademelere yapılan psikolojik şiddete, dikey veya “hiyerarşik (dikey) şiddet” denirken, eşit statüde bulunanlar arasında uygulanan psikolojik şiddete, “fonksiyonel (yatay) şiddet” denmektedir. Çoğunlukla mobbingi bir iktidar çatışması başlatır. Tacizcinin iktidarını görmek, göstermek ya da pekiştirmek için yerine getirilmesini istediği bir direktif bilerek ya da bilmeyerek bir çalışan tarafından yerine getirilmez ya da önemsenmez ya da itirazla karşılanır. Bu durum tacizci için iyi bir sinyaldir. Bu tarz birden fazla durum ortaya çıkmaya başlar. Ve kurban tacizci tarafından çeşitli ithamlara (özensiz, çalışmayan, itaatsiz, disiplinsiz vs) maruz kalmaya başlar. Karşılaşmalar arttıkça artık tacizci kurbana karşı haddini bildirmek, yaptıklarını ödetmeye çalışmak gibi eyleme geçmeye başlar. Kurban ise kimi zaman defansif, kimi zaman ise pasif-agresif tutumlar sergileyerek saldırıları savuşturmaya çalışır. Kurbanın göstermiş olduğu sağlıksız tutumlar ise tacizcinin daha fazla tacizde bulunmasını ve tacizlerin şiddetini arttırmasına sebep olur. Tacizin bir başka ortaya çıkış şekli, tacizcinin yetersizliğinin açığa çıkmasının engellenmesi amaçlı olabilir. Böyle durumlarda genelde tacizci de kurban da narsistik gereksinimleri fazla olan kişilerdir. Beğenilme, takdir görme istekleri fazla olduğu gibi aynı zamanda başkalarının beğenilmesine karşı da tahammülsüzlük mevcuttur. Bazı iş gruplarında sivrilme, amir tarafından daha çok takdir edilme isteği mobbing davranışının başlamasına sebep olur.

Mobbing için Önlemler

Ortamın yapısında alınabilecek önlemler arasında;
İşyerinin mümkün olduğunca demokratikleştirilmesi,
Geri bildirimlerin arttırılması,
Şeffaflık, bağımsız denetim,
Hiyerarşik sistemde terfinin çalışmaya ve yeteneklere göre düzenlenmesi sayılabilir.

Kişisel Önlemler ise;

Kendini suçlamamak
Rahatsız olunan durumu geciktirmeden söylemek ve başkalarıyla paylaşmak
Sakin ve mantıklı değerlendirip, ruhsal enerjiyi bu durumla başa çıkmaya harcamak
İşyerindeki görevler konusunda kurallara uygun davranmak.
Her şeyi dosyalamak, not etmek, anlamsız emir vb alındığında bunu yazılı olarak istemek ve kaydetmek
Diğer çalışanlarla iyi ilişkiler kurmaya çalışmak
Eğer fiziksel veya ruhsal sağlığı olumsuz etkiliyorsa bir uzmandan yardım almak şeklinde sıralanabilir.

Mobbing vakalarında en çok dikkati çeken durum kurbanın tacizciyi değiştirebileceği ve bu sorunu böyle aşabileceği düşüncesidir. İnsan doğasının hoşumuza gitmeyen ve bilmediğimiz bir özelliği sorun yaşadığı kişiyi değiştirmeye çalışmasıdır. Fakat bu çoğu zaman onun değişmemesine yol açacaktır.

Sağlıklı Günler Dilerim
Uzm. Dr. Burhan Burhanoğlu
Psikiyatrist & Psikoterapist